Kadına İlişkin Eski Türkçe Kırkın Sözcüğü Üzerine

Özet

Türkçenin tarihî seyri içerisinde kaleme alınan metinler incelendiğinde kadınla ilişkilendirilen söz varlığının dikkate değer ölçüde fazla olduğu görülmektedir. Türkçenin ilk yazılı belgelerinden itibaren doğrudan “kadın” kavramını karşılayan sözcüklerin yanında kadının ailevi ve akrabalık bağlarını, statüsünü, giyim-kuşamını, kadınlara ilişkin doğum, evlilik ve boşanma gibi geçiş dönemlerindeki durumunu ifade eden söz ve söz grupları olmak üzere benzer birçok durum için çeşitli adlandırmaların olduğu tespit edilmektedir. İlk kez Eski Uygur Türkçesi dönemi metinlerinde karşılaşılan ve Türk dilinin tarihî metinlerinde takip edilebilen kırkın sözcüğünün “kız, genç kadın, bakire; kadın hizmetçi, cariye, kadın köle” gibi anlamları karşılayan bir sözcük olarak kullanıldığı görülmektedir. Söz konusu sözcüğün ifade ettiği anlam alanına baktığımızda genel olarak “genç kız/kadın, bakire kız”ı gösteren bir kavram olmasının yanı sıra kadının statüsünü belirleyen bir söz olarak da karşımıza çıkmaktadır. Sözcüğün kökenine yönelik kesin bir açıklama bulunmamakla birlikte kırnak “cariye, kadın köle” sözcüğü ile de kökteş olduğunun ve her iki sözcüğün kız “kız” köküne dayandığının ifade edildiği tartışmalı görüşler bulunmaktadır. Taranan kaynaklarda kız kırkın “genç kız; kız ve cariye”, tapıgçı kırkın “kadın hizmetçi”, yinçge kırkın “ince, zarif cariye”, eren kırkın teŋriler “seçkin rahip ve rahibeler” gibi söz öbekleri içerisinde yer aldığı görülmektedir. Çalışmamızda ilgili sözcüğün köken bilimi açısından değerlendirilmesine ve Türk dilinin tarihî metinlerinden örneklerle sözcüğe ilişkin tanıklara yer verilmiştir. Böylelikle Türk toplumunda cinsiyet kavramını ve kadının toplumsal statüsünü gösteren kırkın sözcüğünün söz gruplarındaki kullanımları ve bu kullanımlar üzerinden anlam çerçevesinin ortaya konulması amaçlanmıştır.